مجموعه مقالات و گزارش­هاي نهايي

اولين كنفرانس بين المللي گردشگري و صنايع دستي (۹)

سنجش صنايع دستي به لحاظ تاثير بر جهانگردي از طريق يك شاخص

دومينيك بوشارت

كارشناس توسعه صنايع دستي

دفتر مشاوره بوشارت، فرانسه[1]

چكيده

بيشتر مسئولان ملي جهانگردي شيوه­اي براي شناخت اين كه جهانگردان چه چيزهايي را به عنوان صنايع دستي مي­خرند ندارند. هر چند كه اين هزينه­ها، تاثير مهمي بر درآمد حاصل از جهانگردي خواهد داشت. در برخي از كشورها، اين رقم بسيار مهمتر از رقم صادرات صنايع دستي است. اين وضعيت به طور قابل ملاحظه­اي از يك كشور به كشور ديگر تغيير مي­كند. بعضي كشورها در اين حوزه موفقيت كمي دارند اما تلاش هدفمندتر مي­تواند نتايج چشمگيري حاصل كند. بنابراين به منظور برنامه­ريزي براي توسعه بهتر، ضروري است كه ابتدا قادر باشيم وضعيت حال را ارزيابي كنيم. شاخص صنايع دستي- جهانگردي كه توسط يونسكو ارايه شد ابزار ساده­اي است كه بازتاب و پايه­ريزي يك استراتژي در اين حوزه را در اختيار ما مي­گذارد. اين شاخص در اصل بر پايه هزينه­اي براي خريد صنايع دستي هر توريست در هر روز به دلار آمريكا است. اين مقاله توضيح مي­دهد چطور با به كارگيري اين شاخص با اضافه كردن يك پرسش شاخص "Index Question" به جهانگردي استاندارد، تا به حال بيشتر كشورها با انجام منظم آن، مورد ارزيابي قرار گرفته­اند.

 * * *

 1- چرا سياست توسعه صنايع دستي مرتبط با سياست توسعه جهانگردي است؟

1-1- طرح­هاي توسعه صنايع دستي و جهانگردي

 از زماني كه اولين برنامه توسعه­اي جهانگردي در يك ربع قرن پيش، توسط دولت اندونزي با بانك جهاني براي بالي منتشر شد، بسياري از كشورها به اين نتيجه رسيدند كه بهتر است هر كدام برنامه توسعه جهانگردي خودشان را داشته باشند تا بتوانند بين كارهاي بخش­هاي مختلف درگير نظير جادهها، فرودگاه­ها، تامين انرژي و آب هماهنگي ايجاد كنند و ضمنا اين توسعه از نظر اجتماعي و فرهنگي به سود مردم تمام شود.

در مورد صنايع دستي به طور كلي اين روند تعقيب نشد اگر چه بر طبق آمارهاي جمع­آوري شده توسط يونسكو، دلايلي داريم مبني بر اين كه صنايع دستي در حقيقت بخش اصلي توسعه­اي بود كه جهانگردي سبب شده بود. هنوز كشورهاي كمي برنامه­هاي توسعه خود را در اين خصوص تنظيم كرده­اند. پيامدهاي آن به شرح زير است:

 - ارتقاي جهانگردي هميشه در اين جهت نيست كه جهانگردان كساني هستند كه دوست دارند صنايع دستي با كيفيت بالا و كميت زياد بخرند. حتي اگر هتل­ها مملو از توريست باشد، اين جهانگردان آن نوع صنايع دستي را نمي­خرند كه مد نظر بيشتر جهانگردان با انتخاب دقيق­تر است. مهمتر از آن، صنايع دستي كه در نوع خود به عنوان حجت تلقي شود كه بتواند جهانگردان را به آن كشور بياورد ديگر موضوع "قابل توسعه­اي" نيست.

 - فقدان برنامه­ريزي براي توسعه صنايع دستي در ارتباط با جهانگردي همچنين اين نتيجه را به دنبال دارد كه از كالاهايي كه مورد نياز جهانگردان است غالبا صرف نظر مي­شود و توليدكنندگان پيوسته به تلاش خود براي فروش آنچه جهانگردان كمتر و كمتر مي­خواهند ادامه مي­دهند. اين پديده را مي­توان در بسياري از مغازه­هاي صنايع دستي با كيفيت پايين مشاهده كرد حال آنكه عوايد بالا و يا متوسط جهانگردان در جستجوي كالاهاي مرغوب­تر باقي مي­ماند. به طور عام اين فرض وجود دارد كه جهانگردان مي­خواهند تا حد امكان پول جهانگردان كمتري براي صنايع دستي خرج كنند. در صورتي كه مطالعات نشان داده­اند، بخش عمده­اي از جهانگردان بودجه­هاي زيادي را براي اين منظور كنار گذاشته­اند اما آنچه مطلوبشان باشد را نمي­يابند. يك نمونه از اين مورد جهانگردي ژاپني بود كه در ماه عسل خود اشياي گرانقيمتي را به كشورش برگرداند.

-    تنها مسئله پيدا كردن كالاهاي گرانقيمت مطرح نيست. سئوال، يافتن نوع محصول درست است: براي مثال جهانگردان ايتاليايي به اشياي سبدي خيلي علاقه دارند. اما آن را در مغازه­هاي مخصوص جهانگردان نمي­يابند. اين محصولات اغلب براي مصارف محلي در نزديكي روستاها توليد مي­شود. در بيشتر موارد يك فاصله عميق بين فروشگاه­هاي صنايع دستي جهانگردان و توليدكنندگان و خرده­فروش­هاي اين محصولات وجود دارد.

 نتيجه چنين وضعي اين است كه مسئولان ملي در سطح اقتصادي به اهميت واقعي چنين بازاري واقف نيستند و در نتيجه تصميمات مناسبي نگرفته و نمي­توانند با به كارگيري پتانسيل تجارت صنايع دستي از طريق آموزش، بهبود طراحي و توليد، دسترسي به مواد خام و غيره از همه مزاياي آن بهره­مند شوند.

1-2-      ارقام، نمايشگر اهميت صنايع دستي براي جهانگردي

در بيشتر كشورها، اداره جهانگردي امكانات آماري زيادي را در ارتباط با جهانگردان، تعداد، اصليت و مدت اقامت آنها در اختيار دارد. در مورد صنايع دستي، معمولا تنها داده در دسترس مسئولان، رقم صادرات است. فروش به جهانگردان كه در واقع "صادرات مخفي" است چون به جرياني خارجي مربوط مي­شود در اغلب موارد ناديده گرفته مي­شود هر چند كه مي­تواند بيشتر از رقم صادرات باشد. خوشبختانه يونسكو مطالعات زيادي را در اين باره انجام داده و نظرياتي را هم مطرح كرده است هر چند كه براي حال حاضر خيلي دقيق و فرا گير نيست.

1-2-1- ارقامي در مورد اهميت اجتماعي و اقتصادي صنايع دستي

ارقام موجود به شرح زير است:

توضيح - كلمبيا به خاطر مطالعات پيشرفته­اي كه در مورد صنايع دستي و گردشگري انجام داده است مي­تواند به عنوان الگويي براي كشورهاي ديگر در نظر گرفته شود. كلمبيا از پرسشنامه استاندارد و بسيار دقيقي استفاده مي­كند كه شامل 222 سئوال در مورد تمام جزئيات مسائل و ديدگاه­هاي اقتصادي و اجتماعي است. اين كشور در هر سال نزديك به 000/650 بازديد كننده دارد كه درآمد 80 ميليون دلاري برايش به ارمغان مي­آورند. كلمبيا فروش صنايع دستي خود را از طريق 2000 مغازه و فروش عمده را به واسطه 400 شركت تجاري انجام مي­دهد.

1-2-2- ارقامي در مورد فروش صنايع دستي به جهانگردان

ارقام جهاني مربوط به فروش صنايع دستي به جهانگردان كفايت نمي­كند. هر كشور بايد قادر به فهم اين باشد كه از منظر توانايي فروش صنايع ملي خود به جهانگردان در كجا ايستاده است. اين امر به كشورها اجازه مي­دهد كه در مقايسه وضعيت خود با كشورهايي با وضعيت مشابه، راه بهبود و ترقي را پيدا كنند. همچنين اين امكان را مي­دهد سال به سال اهداف رو به رشدي را نسبت به رقم فروخته شده تثبيت كنند. اين هدف يك "برنامه توسعه صنايع دستي براي جهانگردي" است.

ابزار اصلي براي تنظيم چنين برنامه­اي آگاهي از ميزان هزينه هر توريست در هر روز به دلار آمريكا است كه ما به آن "شاخص صنايع دستي - جهانگردي" مي­گوييم.

مطالعات يونسكو تا كنون برخي از اين داده­ها را جمع­آوري كرده است كه مي­تواند نمونه­هايي باشد از آنچه كه در مقياس بزرگتر و با استمرار بيشتر قابل انجام خواهد بود. اين تحقيق در 2004 انجام گرفت.

 كشور- هزينه هر توريست در هر روز اقامت به دلار آمريكا

بور كينا فاسو 5/4

كراواسي 1/1

اكوادور 63

هند 21

كره 72

مكزيك 35

نيجريه 71

سانتالوچيا 28

سريلانكا 11

ترينيداد 30

زامبيا 5/6

توضيح – اين ارقام مي­تواند قابل انتقاد باشد و در اينجا تنها به عنوان يك نمونه ساده آورده شده­اند.

2 – پرسش "شاخص صنايع دستي – جهانگردي"

طي تحقيقات يونسكو پرسشي كه به اين شاخص رهنمون مي­شود به چندين كشور داده شد و به نظر مي­رسد كه نتايج رضايت­بخشي هم داشته است. اين سئوال توسط يك مصاحبه­كننده روي يك صفحه به مصاحبه­شونده داده شده و پر كردن هر خط آن با كمك مصاحبه­كننده انجام مي­شود.

سئوال در 2 قسمت است: يك بخش استاندارد براي همه كشورها كه به منظور مقايسه بين المللي است و شامل موادي است كه در بيشتر كشورهاي دنيا پيدا مي­شود. بخش دوم مي­تواند توسط هر كشور با توجه به توليدات خاص ملي آن، مواد خام يا مواردي كه به عنوان صنايع دستي قلمداد مي­شوند، افزوده شود.

سئوال:

شما در هنگام خريد، نه خريد براي تجارت و يا يك شركت، ممكن است لطفا ميزان پولي كه در اين سفر براي هريك از انواع كالاهاي دست­ساز خرج مي­كنيد را تخمين بزنيد.

جدول زير را به مصاحبه شونده نشان دهيد و او را كمك كنيد تا آن را پركند.

در پايان مصاحبه بخش زير بايد پر شود.

 مصاحبه­شونده

مليت يا كشور محل اقامت:

تعداد روزهايي كه در كشور مورد ذكر گذرانده است:

سن: كمتر از 25، 35/ 25، 45/35، 55/45، 65/55، بيشتر از 65

جنسيت: زن / مرد

شغل:

درآمد خانواده: متوسط / بيشتر از متوسط / خيلي بالا

 مصاحبه كننده

نام:

تاريخ:

محل مصاحبه: فرودگاه / بندرگاه سفر دريايي / جاده

امضاء مصاحبه كننده

 3- شاخص صنايع دستي - جهانگردي

3-1- تعريف

چنين شاخصي بايد به سادگي قابل درك و عمل باشد. در واقع، ساده­ترين شكل براي تعيين مخارجي است كه يك گردشگر در يك روز صرف خريد صنايع دستي به دلار آمريكا مي­كند. اين فرم مستقل از مدت زمان اقامت شخص است. و تعيين واحد دلار به اين دليل است كه نسبت به واحدهاي رايج ديگر كمتر شناور بوده و امكان مقايسه­هاي بين المللي آسان­تر را ميسر مي­سازد كه همين امر به ترويج عملكردهايي كه در توسعه اين حوزه موثر شناخته مي­شوند كمك مي­كند.

3-2- سازمان­هاي گردآورنده اين شاخص

گرد آوري اين شاخص بايد مطابق مراحل زير سازماندهي شود:

مرحله 1، شامل درج "پرسش شاخص" در يك پرسشنامه استاندارد جهانگردي است.

تا به حال بيشتر كشورها اين ارزيابي را به طور منظم در مورد بازديدكنندگانشان انجام داده­اند. در بيشتر اين ارزيابي­ها تعيين هزينه­هاي جهانگردان را در هتل محل اقامتشان در نظر مي­گيرند. در آنجا غالبا سئوالي در مورد "هزينه­هاي ديگر" وجود دارد كه شامل خريدهاي بدون گمرك، محصولات بهداشتي، محصولات دارويي، فيلم و غذا مي­شود. افزودن "پرسش شاخص"، به اين پرسشنامه عمومي جهانگردي امكان جمع­آوري داده­هاي زيادي را فراهم مي­سازد.

مرحله 2، اضافه كردن "پرسش شاخص "

چنان كه در بخش قبل توضيح داده شد، اين پرسش متشكل از دو بخش است:

بخش استاندارد در كشورهاي زيادي با موفقيت توسط يونسكو آزمايش شد. اين بخش شامل انواع محصولاتي است كه در همه دنيا به عنوان صنايع دستي پذيرفته شده­اند زيرا اساس زندگي بشر نيز بر پايه همين مواد است (منسوجات، گل، چوب، فلز، فيبرهاي طبيعي، چرم، كاغذ، شيشه). بخش غير استاندارد در برگيرنده توليداتي است كه خاص يك فرهنگ ملي بوده ودر آن محدوده خاص عنوان صنايع دستي به آنها اطلاق مي­شود. مسئولان ملي در قبال صنايع دستي مسئول­اند. از اين رو حتي زماني كه بخشي از سازمان جهانگردي نباشند مي­توانند راهنماي خوبي در مورد انواع توليداتي كه شامل اين بخش مي­شود را به جهانگردان ارايه دهند.

مرحله 3، به حساب آوردن تجربه كشورهاي همسايه

در هر منطقه، تعدادي از كشورها تا كنون اقدام به برپايي چنين شاخصي نكرده­اند بنابراين به منظور اجتناب از مشكلات احتمالي خوب است كه از تجربيات كشورهاي ديگر استفاده شود. رياست يونسكو در پاريس اين تجربيات را پيگيري مي­كند و مي­تواند با سازمان­هاي منطقه­اي مربوط با اين امر در تماس باشد. اين همچنين فرصتي است براي پيوستن به برنامه يونسكو در حمايت از كيفيت صنايع دستي در هر ناحيه: طرح "نشان عالي"

توضيح: اين نكته حائز اهميت است كه پرسش شاخص بايد حتما در يك صفحه آورده شود تا مصاحبه­شونده نتواند با بهانه­هايي نظير بي­صبري يا كمبود وقت ارزيابي را متوقف كند.

3-3- نمونه كار

محاسبه اندازه صحيح و اجزاي نمونه كار مصاحبه­ها اهميت اساسي در اعتبار نتايجي كه از شاخص­ها استخراج مي­شود دارد. اين ديدگاهي است كه در آينده با توجه به مطالعات قبلي در اين زمينه ارتقاي بيشتري مي­يابد. به منظور توانايي نمونه­گيري لازم براي اين تحقيق، بايد يك آمارگير حرفه­اي در زمينه تحقيقات سرشماري به كار گرفته شود و نكات زير را در نظر بگيرد:

-         تعيين كوچكترين سايز براي بخش­هاي كشور و مليت و مدت اقامت گردشگران.

-         طبقه­بندي مصاحبه­ها بر اساس سن، جنسيت، درآمد.

-         گروه­بندي مصاحبه­هاي مربوط به يك سال به منظور به حساب آوردن تغييرات فصلي و همچنين ممكن است نوع جهانگــــردان از يك فصل تا فصل ديگر بسيار متفاوت باشد.

در واقع، اين ملاحظات، خاص اين شاخص نيست زيرا نمونه­گيري براي ارزيابي استاندارد جهانگردان پيش از اين هم انجام شده بود. اما شايد اين توصيه مهم باشد كه نمونه­گيري به دقت اهداف برنامه­ريزي شده مي­انجامد. اين امر همچنين به اعتبار يك ارزيابي استاندارد كمك مي­كند.

3-4- مصاحبه­ها

شايد بهترين مكان براي مصاحبه، سالن انتظار فرودگاه باشد زيرا زماني است كه جهانگردان همه خريد خود را كرده و كاري جز انتظـار كشيدن ندارند. مصاحبه­كننده لزوما نبايد فردي حرفه­اي باشد. او مي­تواند دختر يا پسر محصلي باشد كه به منظور انجام مطالعاتش در زمينه بازاريابي، مديريت، علوم اجتماعي، آمار يا جهانگردي كارعملي انجام دهد. هر چند مهم است كه بتواند در پر كردن پرسشنامه به مصاحبـه­شونده كمك كند.

صرفا دادن پرسشنامه و سپس تحويل گرفتن آن كافي نيست بلكه وي بايد ابتدا سوال را نشان دهد و وي را در مورد خط­هاي مختلف راهنمايي كند تا جواب­هاي مشخص و دقيقي به دست آورد.

4- كاربرد شاخص صنايع دستي - جهانگردي

 پاسخ سئوال شاخص ابتدا بايد تجديد نظر شود تا از يكپارچگي جواب­ها اطمينان حاصل شود. توجه ويژه­اي بايد به قسمت "مبلغ خرج شده" شود كه بايد تمام مبالغ به دلار نوشته شده باشد تا مقايسه به راحتي صورت گيرد. ارزش دلاري معادل ارزش پول رايج ملي است كه هر جهانگرد در هنگام مصاحبه مي­نويسد. تبديل آن به دلار بايد در همان زمان مصاحبه انجام گيرد. در غير اين صورت كار با داده­ها بعدا به مشكل بر مي­خورد. نتايج داده­ها از جواب­هاي پرسشنامه­ها را مي­توان در كامپيوتر ذخيره كرد. لازم نيست كه از ديدگاه آماري خيلي دقيق باشد اما تكامل آنها در طي زمان و مقايسه با كشورهاي ديگر كمك مي­كند تا به پرسشهاي بسيار مهمي كه براي مسئولان جهانگردي و همچنين مسئولان رشته­هاي وابسته مطرح است، پاسخ داده شود. نمونه­هايي از اين سئوالات در ادامه آمده است:

 براي مقامات مسئول جهانگردي

چطور كشورهايي انتخاب شوند كه برنامه­هاي توسعه جهانگردي آنها به منظور به حداكثر رساندن درآمد ملي جهانگردي اجرا مي­شوند، نه تنها نوع اقامتي به وسيله كشور مقصد ترجيح داده مي­شود، بلكه قدرت خريد صنايع دستي اين گروه از گردشگران؟

چه رسانه­اي براي ترغيب جهانگرداني وجود دارد كه علاقمند به نوع خاصي از صنايع دستي هستند؟

 براي مسئولان توسعه صنايع دستي

چه برنامه­هاي تكنيكي آموزشي بايد براي صنعتگران ايجاد شود كه در بردارنده بيشترين انواع صنايع دستي مورد تقاضا توسط گردشگران باشد؟ اين امر همچنين مورد علاقه مقامات مسئول توسعه شركت­هاي كوچك و متوسط هم قرار خواهد گرفت.

چه مكانيزم تهيه مواد اوليه در سطح پيشرفته سازماندهي شده است تا از مواجهه با افزايش فروش نوع خاصي از صنايع دستي اطمينان حاصل شود؟ اين همچنين مورد استقبال مسئولان توسعه روستايي است.

چه حمايت تكنيكي در سطح پيشرفته به منظور ارتقاي طرح صنايع دستي كه به نظر مي­رسد تقاضاي آنها از طرف گردشگران كاهش يافته است، سازماندهي شده است؟

 براي مسئولان مالي و اقتصادي

سهم بازديدكنندگان بر اقتصاد ملي چه خواهد بود چنانچه نه تنها صنعت هتلداري، بلكه توليد، توزيع و فروش صنايع دستي به آنها را نيز در نظر بگيريم؟

چه نوع حمايتي براي بخش صنايع دستي با توجه به افزايش فروش كه انتظارش مي­رفت منطقي بود؟

 براي مسئولان فرهنگي

چه بخش از ميراث مادي منقول صنايع دستي از جانب بازديدكنندگان مهمتر از همه تلقي شده است و بايد مورد محافظت قرار گيرد؟

 سطح كيفي صنايع دستي ملي چگونه تعبير مي­شود و آيا اين نگرش مثبت است يا منفي؟

1-    انتشار نتايج شاخص صنايع دستي - توريسم

[1] Measuring Crafts Tourism Impact through an Index”, Mr. Dominique Bouchart, Expert Crafts Development, Bouchart-Counsult